Levensgeluk in het Boeddhisme Gehouden op 15 november 2003 te Zeist.

Christa Anbeek benaderde het onderwerp langs moderne sociologische methoden (diepte-interviews) en had ook een moderne presentatie (power point). Zij presenteerde de resultaten van een onderzoek aan de Katholieke Theologische Universiteit, waaruit zou blijken dat Zen, dat in Japan niet populair is, bijdraagt aan het levensgeluk van moderne westerse mensen. Na een schets van de Nederlandse situatie, waarin onder andere betoogd werd dat volgens de nieuwste inzichten secularisatie niet het einde van de godsdienst betekent maar een verandering van de religiositeit, werden de huidige religieuze behoeften en vragen omschreven. Voor de geïnterviewden bleek Zen goed aan deze behoeften en vragen te beantwoorden. Enkele factoren die daarbij een rol spelen mogen hier genoemd worden. Beu van grote doelen wil men aandacht voor het hier en nu, hoewel de verlichting op de achtergrond toch als groot doel meespeelt. Rituelen beperkt men het liefst tot alleen de zitmeditatie (die in Zen inderdaad een ritueel karakter heeft). Boekenkennis wordt onvoldoende geacht. Leefregels worden het liefst op eigen wijze geïnterpreteerd. In al deze dingen blijkt de Zen goed aan te sluiten bij deze behoeften. Hierbij valt wel aan te tekenen dat we het dan hebben over een vorm van Zen zoals die in het Westen wordt geleerd. In Japan zelf is de Zen minder vrijblijvend en individualistisch. Sandra Tideman gaf een overtuigende uiteenzetting van het tantra pad naar geluk: overtuigend niet alleen voor het rationele verstand maar ook voor de intuïtie, omdat uit haar presentatie bleek dat ze het door haar beschreven transformatieproces werkelijk doorleefde. De titel van de lezing luidde: ,,The real chocolate is within’’ (een uitspraak van een Tibetaanse lama). Dat het geluk niet buiten ons gezocht moet worden in de vergankelijke wereld heeft tantra gemeen met de andere vormen van boeddhisme (en trouwens ook andere religies), maar karakteristiek voor tantra is de methode waarbij het verlangen (dat altijd een verlangen naar geluk is) als brandstof gebruikt wordt om het doel (de verwerkelijking van de potentie van de verlichting) te bereiken. Het tantrapad is sneller dan het ,,soetrapad’’ en vermijdt de negatieve gevoelens die op dat laatste ontstaan door het steeds weer te kort schieten bij het proces van het in bedwang houden van de zintuigen. In tantra wordt namelijk uitgegaan van de volmaaktheid van jezelf en van de wereld. Wie het pad doorloopt komt in een fase waarin de oorspronkelijk slechts gevisualiseerde boeddha natuur werkelijker wordt dan zijn/haar andere zelf. De spreekster besprak onder andere de verschillende fasen van verlangen, het belangrijke begrip bodhicitta (het ontwikkelen van wijsheid om alle levende wezens te bevrijden) en de goeroe (als uiterlijke leraar die de innerlijke leraar activeert) en eindigde met de wijze woorden: als je egoïstisch wilt zijn, doe het dan verstandig; door mededogen te ontwikkelen ontwikkel je goedheid voor jezelf. Frits Koster had weer een heel andere (en heel afwisselende) benadering. Nu eens bracht hij de zaal tot lachen door zijn anekdotes en vergelijkingen; dan weer dompelde hij zijn toehoorders onder in de stilte, door een korte vipassana-meditatie te leiden. Ondertussen bracht hij een heel bruikbare, uit de Abhidhamma afkomstige indeling van de acht soorten geluk over het voetlicht. De indeling begint met het zintuiglijk geluk, dat in de soetra’s wegens zijn verslavende werking een strenge beoordeling krijgt. Dan figureren: het meezitten (in tegenstelling tot het pech hebben), de gezondheid en de (gewone en spirituele) vriendschap. Als vijfde vorm van geluk werd genoemd het rijk zijn in tijd, een geluk dat weinig westerlingen beschoren is. Veel mensen denken: ,,Ik ren, dus ik ben’’, aldus de spreker. De zesde soort behelst het geluk van de heilzame geestesgesteldheid, die kan variëren van vrijgevigheid tot het ontwikkelen van juist begrip. Als zevende werd genoemd het geluk van concentratie. Dit slaat niet alleen op het positieve gevoel dat in samatha-meditatie kan optreden, maar ook op het flow-gevoel dat geconstateerd is bij mensen die hoge prestaties leveren in hun vak of sport. Het achtste is het geluk van de bewustwordingsmeditatie zoals beoefend in Zen, Dzogchen en Vipassana. Het is het geluk van de uiterste innerlijke vrijheid. Tot deze hoogte kon de hierop volgende korte Vipassana-oefening misschien niet leiden, maar de aanwezigen waren wel blij met dit experiment. Als ik me niet vergis verlieten velen het pand met de ervaring van geluk nummer twee, vier en zes.