Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 5 maart 2018
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

‘Het is niet of je lekker naar de sauna gaat’

<

Kees Moerbeek

Hartje Den Haag, een regenachtige vrijdag begin januari 2018, ik spreek met Hende Bauer. Zij is zenbeoefenaar en BIG-geregistreerd psychotherapeut en heeft haar hart verloren aan mindfulness. Hieronder een verslag van het gesprek, gelardeerd met haar uitspraken. Als voorbereiding op het gesprek heeft ze zich ingelezen over McMindfulness, waaronder het artikel Beyond McMindfulness van David Loy.

Het woord mediteren is etymologisch via het Middelfranse mediter (circa 1350) verwant aan het Latijnse meditari dat ‘peinzen, overwegen, bestuderen’ betekent. Meditatie verwijst naar verschillende vormen van geestelijke oefening, van contemplatie (diep nadenken over fundamentele vragen of problemen) tot shikantaza (simpelweg zitten). Grofweg is er meditatie met focus (concentratiemeditatie) en meditatie zonder focus (inzichtmeditatie).


Hende Bauer en Jon Kabat-Zinn
ende Bauer: ‘Ik heb het idee dat inzichtmeditatie de basis is van de boeddhistische psychologie. Door inzichtmeditatie kun je gewaar worden hoe gehechtheid lijden veroorzaakt en hoe weerstand, afwijzing, maar ook acceptatie veroorzaakt worden.’ In mindfulness spelen concentratie en inzicht een rol. Zonder concentratie is gewaarzijn niet mogelijk, het doel is inzicht in “de aard der dingen”.’

Het Engelse mindfulness (aandacht, oplettendheid, alertheid) is een neutraal begrip, maar in het boeddhisme heeft het een specifieke invulling gekregen. ‘De Vier Edele Waarheden (juist begrip) komen voor in mindfulness. Ook juiste mindfulness (= juiste aandacht) en juiste gerichtheid. Een deel van het Achtvoudige Pad is terug te vinden in mindfulness. Het deel dat meer over ethiek gaat niet, bijvoorbeeld over juist levensonderhoud. Ethiek als zodanig is geen onderwerp in mindfulness.’

De kritiek dat mindfulness niet ethisch zou zijn raakt een gevoelige snaar bij Hende Bauer.
‘De redenering is: “In het boeddhisme is ethiek belangrijk en mindfulness is daarvan losgezongen. Dat is kwalijk, want ethiek is nodig om de geest ten goede in te zetten.” Hierop valt zeer veel af te dingen.’ Hende somt uiteenlopende voorbeelden op. Een daarvan is de vervolging van Rohingya’s door boeddhisten. ‘Het is niet gezegd dat het belijden van een godsdienst helpt op het ethische pad. Het niet praten over ethiek betekent niet per se onethisch zijn. Ik ben atheïstisch opgevoed en heb gewerkt in Katwijk. Daar wordt gedacht dat wie geen godsdienst aanhangt onethisch is. Ik heb er veel over gediscussieerd en vind dit volkomen onterecht.’ Godsdienstig, gelovig zijn en praten over ethiek, daar gaat het niet om. Van belang is juist (= heilzaam) handelen. ‘Ik denk dus wel dat mindfulness kan helpen, omdat het iemand kan helpen meer inzicht in zijn geest te krijgen, in zijn reacties en patronen, en in zijn ik-gerichtheid. Dit inzicht kan leiden tot juist handelen. Alleen hoe iemand vervolgens handelt met dat inzicht: dat is aan de persoon zelf.’

Een van de kritiekpunten op mindfulness is dat bedrijven het kunnen misbruiken voor het behalen van bedrijfsdoelen door meer te persen uit hun medewerkers.
Deze kritiek wordt niet onderbouwd door wetenschappelijk onderzoek en het is zeer de vraag of de opzet van deze bedrijven slaagt. Wanneer iemand mediteert over zijn werkplek en merkt dat hij geagiteerd raakt telkens als hij contact heeft met zijn chef, dan wordt hij zich steeds bewuster van zijn situatie. ‘Die persoon kan ervoor kiezen om te handelen, maar over keuzes gaan meditatie en mindfulness niet. Een keuze kan zijn: “Het is beter dat ik wegga.” Of: “Bij mijn vader had ik dit ook altijd en daar moet ik iets aan doen.” Medewerkers kunnen door mindfulness harder gaan werken en beter presteren, maar ze worden zich ook bewuster van hun grenzen.’

Een instelling heeft Hende Bauer eens benaderd om mindfulnesstraining te geven in het kader van het voorkomen van stress. ‘De werkgever zei me dat hoe iemand met stress omgaat zijn eigen insteek en zijn eigen verantwoordelijkheid is. Mindfulness kan iemand helpen die verantwoordelijkheid op zich te nemen. Natuurlijk, allerlei hulpmiddelen kunnen dienstig zijn om met stress om te gaan, vind ik. De werkgever is echter verantwoordelijk voor het werkklimaat. Als dit klimaat stress veroorzaakt, dan is mindfulness niet de aangewezen oplossing.’

Het Japanse boeddhisme kent de begrippen ‘eigen kracht (Jap. jiriki)’ en ‘andere kracht (Jap. ‘tariki’). Zwart-wit kan jiriki in verband gebracht worden met meditatie, met zelfinzicht en mogelijk daardoor met transformatie. Tariki kan in verband gebracht worden met devotie en het daardoor verwerven van verdiensten. Bij mindfulness lijkt het te gaan over jiriki, om door inzicht te komen tot gedragsverandering.
Hende: ‘Ik beoefen zeventien jaar zenmeditatie. Zen bevat een element van groeien, wijzer worden en dergelijke. Dat “eigen” in “eigen kracht”, druist in tegen mijn intuïtie van waar het om gaat in (zen-)meditatie en het spirituele pad. Door meditatie heb ik geleerd dat ik weinig controle heb over wat ik denk, over wat in me omgaat en hoe ik reageer. Het idee dat ik autonoom ben en invloed kan uitoefenen op mijn omgeving en mijzelf is juist kleiner geworden. Maar misschien bevordert dit het wijzer en ethischer worden. Voor mij is zenbeoefening zeker spiritueel. Ik heb er moeite mee om te zeggen dat het uitsluitend psychologie is, want dat is te smal. Het is én spiritueel én psychologie en kan mensen helpen te transformeren. Bij mindfulness gaan mensen het pad op, maar het boeddhisme gaat over het hele pad.’
Af en toe ziet Hende Bauer haar mindfulness-beoefenaars terug. Een groot deel van hen blijft bezig met meditatie en met aandachtoefeningen. ‘Sommigen gaan los en doen retraites, gaan bij zen kijken, of bij Simsara. Ik kan niet zeggen dat het er veel zijn, maar een aantal gaat het boeddhisme in.’

Aandachtmeditatie heeft gebleken positieve effecten, zoals betere concentratie, beter functioneren op de werkplek, beter omgaan met gepieker, negatief denken en dergelijke.
‘Het doel van mindfulness is zijn met wat is, door beter waar te nemen wat is. Dit kan ervoor zorgen dat er iets verschuift in iemands beleving. Wordt het doel ervan bijvoorbeeld beter presteren, dan wordt ervaring gemanipuleerd. Het is dan een soort hersenspoeling en kan zelfs averechts werken. Jon Kabat-Zinn zegt: “We will teach you to be so relaxed, that it is okay to be tense.” Kun je waarnemen dat je erg gespannen bent, zonder te oordelen, zonder verzet, dan kan dit je spanning verzachten. Maar de spanning is er nog steeds.’

Mindfulness kan rust bieden door beter te leren leven met spanning, boosheid, angst en verdriet. ‘De kritiek op McMindfulness luidt dat het een quick fix is. Mindfulness is beslist geen quick fix: mensen moeten dagelijks en wekenlang oefenen, waarbij ze van alles ervaren, ook onaangename zaken. Hier moeten ze doorheen. Het is niet of je lekker naar de sauna gaat.’

Waarom doe je dit allemaal, Hende, om alle levende wezens te bevrijden?
‘Zeker, dit is prachtig werk en het draagt bij aan de bevrijding van levende wezens. Maar het is ook om geld te verdienen. Ik zie het als right livelihood (juiste wijze van levensonderhoud). Zen vind ik geweldig en ik zocht een manier om mijn dagelijks leven ermee te verbinden. Ik ben psychotherapeut en wilde zen integreren. Mindfulness is een heel goede brug, ook dankzij de gunstige effecten op mensen met psychische problemen.’

‘In psychotherapie komt iemand naar je toe en jij als therapeut vertelt wat hij moet doen om bijvoorbeeld uit een depressie te komen. Heel zwart-wit: de cliënt heeft een probleem, de therapeut niet. De therapeut heeft de oplossing en neemt de verantwoordelijkheid over voor het herstelproces van de cliënt. Bij mindfulness blijft de verantwoordelijkheid volledig bij de mensen zelf. In zen ga je samen met andere beoefenaren op pad. Sinds ik aan zen doe is mijn leven mooier geworden, maar niet per se gemakkelijker. Het voelt steeds meer als mijn leven.’  





Terug naar Artikelen