Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 5 maart 2018
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

Voorbij McMindfulness

Kees Moerbeek

In het artikel Beyond McMindfulness op de site van de The Huffington Post van 1 juli 2013 gaan Ron Purser en David Loy in op het verschijnsel mindfulness. Deze meditatietechniek gaat als warme broodjes over de toonbank en is big business, vandaar dat critici spreken van McMindfulness. Hieronder een samenvatting van het artikel, met dank aan Joop Hoek voor zijn vertaling ervan. Daarna volgen reacties van Jon Kabat-Zinn, van Terry Hyland en van Philip Troost.

David Loy
lotsklaps werd mindfulness een belangrijke stroming in de Verenigde Staten en miljoenen mensen hebben er tastbaar baat bij. Samengevat: minder stress, betere concentratie en misschien wat meer inlevingsvermogen. Maar er is ook een schaduwkant.

Voorstanders van deze trainingen wijzen op de boeddhistische inspiratie van hun programma’s. Consulenten van deze trainingen verzekeren hun klantenkring echter dat zij hiervan afstand hebben genomen. Purser en Loy begrijpen dat dit nodig is om de trainingen te vermarkten. Daardoor wordt mindfulness in plaats van een middel om te ontwaken als individu en als organisatie en zich te bevrijden van hebzucht, kwaadwilligheid en verwarring, vaak een banale zelfhulp-techniek, die deze negatieve zaken juist kan versterken. Dan verwordt het tot een trendy manier om onrust bij werknemers weg te werken en een stilzwijgende aanvaarding van de status quo in een organisatie of bedrijf te bewerkstelligen.

Bhikkhu Bodhi waarschuwt dat als een kritische sociale houding gesmoord wordt, boeddhistische praktijken gemakkelijk kunnen worden gebruikt om de status quo veilig te stellen. Die status quo is gericht op het versterken van het consumentenkapitalisme. In de boeddhistische traditie heeft aandachtsmeditatie juist te maken met de wisselende kwaliteit van aandacht, die afhankelijk is van vele factoren en daardoor beïnvloed wordt: de aard van onze gedachten, spraak en acties; onze manier om het leven invulling te geven en onze inspanningen om heilloos geacht gedrag te verminderen en juist met verstandige actie te komen tot sociale harmonie en mededogen.

Ron Purser
Daarom onderscheiden boeddhisten juiste mindfulness (samma sati) van verkeerde (miccha sati). Het onderscheid bestaat eruit of de kwaliteit van bewustzijn wordt gekenmerkt door gezonde bedoelingen en positieve mentale eigenschappen, die uiteindelijk leiden tot een bloeiend en optimaal welzijn voor jezelf en voor anderen.

Het is te hopen dat mindfulness in zijn huidige vorm en beleving niet zal leiden tot een teleurstelling, schrijven de auteurs in 2013 aan het slot van hun artikel. ‘Om mindfulness weer een echte energie te laten worden voor positieve, persoonlijke en sociale transformatie, moet het terug geplaatst worden in een ethisch kader en dient er gestreefd te worden naar meer verheven doeleinden, die rekening houden met het welzijn van alle levende wezens.’

Mindfulness geen lapmiddel
Jon Kabat-Zinn is met zijn werk op het gebied van Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR) de ‘aanstichter’ van wat in de VS de ‘mindfulness revolutie’ genoemd wordt. In zijn reactie in The Guardian van 2015, Mindfulness has a huge health potential – but McMindfulness is no panacea, neemt hij stelling tegen McMindfulness.
Mindfulness gaat over aandacht, bewustzijn, hoe we met elkaar omgaan en om elkaar geven. Dat is waaraan we vaak voorbijgaan in ons dagelijks leven, schrijft Kabat-Zinn. Mindfulness heeft ook een duidelijke maatschappelijke dimensie en gaat over onze ervaring op dit moment, onze ervaring met ons lichaam, met onze gedachtes en onze gevoelens. En vooral met onze vooroordelen en onze aangeleerde gewoontes in ons denken en doen. Het gaat niet alleen om wat we zelf doen, maar om hoe we met anderen omgaan. Kabat-Zinn neemt hiermee duidelijk afstand van McMindfulness.

‘Terwijl de meest systematische en uitgebreide uitwerking van mindfulness afkomstig is uit de boeddhistische traditie is mindfulness geen geloofssysteem, geen religie, geen ideologie en geen techniek of verzameling technieken. Het kan het best omschreven worden als een ‘manier van zijn.’ Er zijn verschillende mogelijkheden om deze op een verstandige en effectieve manier te bevorderen door oefening. Hij vervolgt: ‘Hebben we het over mindfulness, dan hebben we het over bewustzijn – puur bewustzijn. Het is een aangeboren menselijke kwaliteit, die verschilt van denken en er een complete aanvulling op is.’

Om mindfulness succesvol te kunnen onderwijzen is het nodig om de subtiliteiten ervan te begrijpen. Het is, vrij vertaald, geen lapmiddel of Haarlemmerolie. Kabat-Zinn wijst McMindfulness af, omdat het de ethische basis, de traditie en de diepe veranderingspotentie van meditatie ontkent. Hij vreest dat om opportunistische redenen mindfulness commercie wordt. Hierdoor worden kwetsbare consumenten teleurgesteld, omdat zij mindfulness zien als een panacee, een oplossing voor alles. Hij pleit ervoor om de uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek en de ‘best practices’ onder te brengen in de opleiding van mindfulnessleraren om adequate ondersteuning te geven aan wie het nodig heeft. De overheid zou hierin een belangrijke rol moeten spelen.

Boeddhisme besmet door kapitalisme?
Terry Hyland is expert op het gebied van het boeddhisme en emeritus professor aan de University of Bolton, UK. Als lector aan de filosofie aan de Free University of Ireland geeft hij cursussen mindfulness. Naar zijn mening is McMindfulness de vercommercialiseerde en versimpelde versie van aandachtsmeditatie. De doelen van McMindfulness zijn verbonden met materiële opbrengsten in de vorm van de verkoop van boeken en cursussen, het verbeteren van prestaties op het werk, of het bereiken van kortetermijnresultaten in het onderwijs.

Dit vindt Hyland strijdig met boeddhistisch-ethische voorschriften als bijvoorbeeld juist handelen en juist levensonderhoud. McMindfulness is openlijk misbruik van aandachtsmeditatie. De boeddhistische aandachtsmeditatie is immers juist bedoeld om ons bewust te maken van, en de strijd aan te gaan met de drie vergiften, om ze uiteindelijk te overwinnen. Dit gebeurt tijdens het proces van het verlichten van het lijden en het bevorderen van het welzijn van alle levende wezens. McMindfulness is juist olie op het vuur dat hebzucht, haat en onwetendheid brandende houdt.

Mindfulness in Christus
‘Mindfulness is uitgevonden door God,’ stelt theoloog Philip Troost brutaalweg in het artikel Christelijke mindfulness? Drie gedachten. Wonderlijk, want de Verhevene was geen god. Christenen geloven niet dat ze zich zelfstandig kunnen bevrijden van ‘hun ego’ en zondige natuur. Alleen Jezus kan dit.

Elke ketter heeft zijn letter en in Troost’s geval is dat Mattheus 11 en Filippenzen 4. Of niet? De godgeleerde is geen ketter, eerder een pragmaticus: ‘Laten we ons dan ook bezinnen op de vraag hoe we als gelovigen opnieuw ontdekte levenswetten weer kunnen inkaderen en verantwoorden vanuit het christelijk geloof’, vervolgt hij. Gelukkig is er Mindfulness in Christus! Maar: ‘Veel christenen spreken bijvoorbeeld liever van “aandachtig leven” of “Christfulness”.’

Stoppen met mindfulness
Skepsis
In Skepter 21.2 (2008) staat het artikel Aandacht voor mindfulness. Skepter is het tijdschrift van de Stichting Skepsis. Doelstelling 1 van de stichting is: ‘Het toetsen van beweringen van buitengewone aard die in strijd zijn of lijken met algemeen aanvaarde wetenschappelijke kennis en beginselen, daaronder beweringen van zogeheten pseudowetenschappelijke aard of beweringen over als paranormaal geduide verschijnselen. Geen enkele verklaring of theorie zal worden afgewezen zonder objectief onderzoek en evaluatie.’
De auteur van het artikel, Ronald Kaptein, concludeert: ‘Zowel de medische onderzoeken als de meer fundamentele experimenten wijzen voorzichtig in de richting van een positief effect van mindfulness.’ Hij wijst op het risico dat mensen mindfulness gaan zien als een snelle oplossing voor hun sores: ‘…even mediteren, en dan kunnen we er weer tegenaan. Zo werkt het waarschijnlijk niet: mindfulness is een fundamentele verandering in de manier van leven en denken, en niet een snelle, makkelijke manier om gelukkig te worden.’ (km)  

Bronnen
Kaptein, R. ‘Aandacht voor mindfulness’. Skepter 21.2, Skepsis, 2008.
Purser,R. en D. Loy. ‘McMindfulness’. The blog, Huffington Post, 2013.
Bokelman, R. ‘Mindfulness is door god uitgevonden’. CIP, 2014.
Meijer, R. ‘Christelijke mindfulness? Drie gedachten’. Proefnummer Visie EO, 2015.
Kabat-Zinn, J. ‘Mindfulness has a huge potential, but McMindfulness is no panacee’. The Guardian, 2015.
Pellisier, H. ‘”McMindfulness”: Is Buddhism contaminated by capitalism?’ Institute for ethics and emerging technologies, 2016.





Terug naar Artikelen