Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - winter 2017/2018
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN

AHIMSĀ

De Stichting Vrienden van het Boeddhisme (VvB) en haar juridische voorganger bestaan vijftig jaar. Het Nederlands Boeddhistisch Archief (NBA) bevat interessante documenten uit deze periode. Hieronder het artikel Ahimsā uit Saddharma (1968) met aansluitend een korte biografie van de toentertijd beroemde, maar nu vergeten filosoof Bertrand A.W. Russell.

Ahimsā
ij het lezen van dit artikel moet men wel bedenken dat het een historisch artikel is, en een beeld geeft van hoe men over het boeddhisme dacht in 1968. In het magazine van 3 juli 2013 schreef Jelle Seidel: ‘Paul van der Velde betoogt op 17 maart 2012 dat de geschiedenis van het boeddhisme doortrokken is van geweld. Volgens hem hebben we de vredelievende reputatie te danken aan westerse theosofen als Christmas Humphreys en Henry Steel Olcott. Eind negentiende eeuw ontdekten zij het boeddhisme en poetsten het op tot een ideaal gedachtegoed, waarin geweld tot het verleden zou behoren. ‘ Dat boeddhisme geenszins gelijk staat aan geweldloosheid, wordt ook duidelijk uit het artikel dat Kees Moerbeek schreef voor het magazine in het voorjaar van 2017 over de vervolging van de Rohinya’s.
“Zoals ik, zo zijn ook de andere wezens;
zoals de andere wezens zijn, zo ben ik;
zichzelf in anderen herkennend,
zal de wijze niet doden, noch tot doden
aanleiding geven”.

De primaire gedragsregel van het zogenaamde pañca-śīla, de vijfvoudige code die voor alle boeddhisten geldt, is het universele gebod van ahimsā: niet doden of laten doden, maar eerbied hebben voor alle wezens: mens èn dier èn plant.

Het zich onthouden van de vernietiging van alle leven is typerend voor de Indische godsdiensten (hindoeïsme, jaïnisme) en neemt vooral ook in de boeddhistische ethiek een heel belangrijke plaats in. Nergens komen de boeddhistische basisdeugden liefde (skr.: maitrī; pali: mettā) en medelijden (skr.: karuṇā) sterker tot uitdrukking dan in het eerste gebod van het pañca-śīla.

De bekende boeddhistische spreuk: “Mogen alle wezens gelukkig zijn!” is meer dan een vrome bede. Het is een dagelijkse intentie, een voortdurende gezindheid, waarnaar gestreefd wordt in gedachten, woorden en daden. Het gebod van ahimsā kan vrijwel zonder enige krampachtigheid in het dagelijks leven verwerkelijkt worden. Het niet-doden is namelijk gebod, geen categorische imperatief. Het kernprobleem is het doden te vermijden, waar dat maar enigszins mogelijk is. Wij doden immers onbewust of soms zelfs bewust ander leven, maar doen dat dan – hopelijk! – met een medelijdend hart. Waar echter geen noodzaak is om te doden, laten wij daar dankbaar zijn met alle levende wezens te mogen leven.
De goede daad, is die daad die natuurlijkerwijze, als het ware vanzelf, voortvloeit uit de juiste gezindheid en waarachtige liefde, dat is goedheid, medelijden en mede-vreugde. Wie zo handelt vindt zonder moeite – en ook zonder wroeging of schuldbesef – de rechte levenshouding in gedachten, woorden en daden. De uiterlijke gedragswijze heeft echter alleen waarde, als zij de vanzelfsprekende manifestatie en expressie is van een innerlijk, zelf verworven standpunt.
Uiteraard is op dit punt ook in het boeddhisme sprake van discrepantie tussen de mogelijkheden van het ideaal en zijn werkelijke resultaten in de praktijk van het dagelijks leven. Maar dat neemt niet weg, dat het boeddhisme over de gehele linie in de nu meer dan vijfentwintig eeuwen van zijn geschiedenis met recht gekwalificeerd kan worden als een religie van vrede en welwillendheid.
De Engelse filosoof en geleerde Bertrand Russell heeft eens beweerd, dat de godsdienst verhindert dat wij de fundamentele oorzaken van oorlog uit de weg ruimen. Hoewel Russell in zijn veroordeling van de godsdienst in het algemeen de grote godsdiensten op één lijn stelt, zou hij – althans op dit punt – voor het boeddhisme een uitzondering hebben behoren te maken. De boeddhistische ethiek is namelijk – in tegenstelling tot bijv. de christelijke – niet theologisch gefundeerd (één van de gewraakte oorzaken), maar is universeel-sociaal. Zuiver menselijke deugden, sociale deugden dus, zijn primair in het boeddhisme. En aangezien de boeddhistische zedenleer niet gebaseerd is op een dogmatisch systeem of godsdienstige voorschriften, heeft hij ook geen metafysische rechtvaardiging nodig voor zijn zedelijke oordelen.

Het feit dat het boeddhisme – en juist door dit primaire gebod van ahimsā – een zo heilzaam effect op zijn aanhangers heeft (de geschiedenis toont dit overduidelijk aan) is weliswaar geen bewijs voor de waarheid van het boeddhisme, maar toch wel een positieve factor ten gunste ervan.

“Het goede doen; het kwade nalaten; beide met een zuivere intentie”, dat is eigenlijk de slotsom en kwintessens van de gehele boeddhistische ethiek.

Over Bertrand Russell
Bertrand A.W. Russell (1872-1970) was een Britse filosoof, wiskundige, essayist en politiek activist. Wie kent hem nog? In 1950 ontving hij de Nobelprijs voor literatuur. Na zijn bezoek aan de Sovjet-Unie in 1920 bekoelde zijn enthousiasme voor dit socialistische project. Overigens was hij daarin zeer zeker niet de enige. Russell was reformistisch-socialist en lid van de Fabian Society, net als onder andere John M. Keynes en Annie Besant.

Russell’s theepot
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de pacifist Russell voorstander van de Britse oorlogsinspanningen, omdat het in dit geval het minste van alle kwaden was. Hij gebruikte het begrip ‘relatief pacifisme’. Na de oorlog was hij een fel tegenstander van kernwapens en de Vietnamoorlog.
In zijn Why I Am Not een Christian (1927) concludeerde hij dat religie voornamelijk gebaseerd is op angst. In de loop van de geschiedenis bewees religie een obstakel te zijn voor morele en technologische vooruitgang. Ook lanceerde hij het argument van Russell’s theepot (1952) (ook genoemd: bovennatuurlijke theepot), om het onbewijsbare karakter van godsdienst aan de kaak te stellen. Dit concept is verder uitgewerkt in de religieparodie van onder andere het Vliegend Spaghettimonster. (km juli 2017)  

Bronnen
Bertrand Russell, Durf te Denken, Human (2013)
Top 5 Church of the Flying Spaghetti Monster Facts





Terug naar Welkom